સાબરમતીના કાંઠે છુપાયેલું રહસ્ય: શું અમદાવાદની જમીનમાં ખરેખર કોઈ 'ટાઈમ

સાબરમતી નદીના પટમાં ખોદકામ દરમિયાન મળી આવેલા વિચિત્ર ધાતુના પાત્રો અને જૂના બાંધકામના અવશેષોએ અમદાવાદના ઈતિહાસકારોની ઊંઘ હરામ કરી દીધી છે. અમદાવાદના પશ્ચિમ કિનારે, ગાંધી આશ્રમની નજીક વર્ષોથી જે રહસ્ય દટાયેલું હોવાની વાતો ચાલતી હતી, તે આ સપ્તાહે ફરી એકવાર ચર્ચાના કેન્દ્રમાં આવ્યું છે. સ્થાનિક માછીમારો અને નદીના રેતી ખોદનારા લોકો લાંબા સમયથી એવી વાતો કરી રહ્યા છે કે, ચોમાસામાં જ્યારે નદીનું સ્તર નીચે જાય છે, ત્યારે નદીના પેટાળમાંથી અમુક ચોક્કસ આકારના પથ્થરો અને તાંબા જેવી ધાતુના ટુકડા બહાર આવે છે. શું આ માત્ર અફવા છે કે પછી અમદાવાદના સ્થાપનાકાળથી પણ જૂના કોઈ રહસ્યનો આ પુરાવો છે?

આ રહસ્યની શરૂઆત થોડા વર્ષો પહેલા થઈ હતી, જ્યારે સ્થાનિક આર્કિયોલોજી પ્રેમીઓએ નદીના પટમાં કેટલાક વિચિત્ર રીતે કોતરેલા પથ્થરો જોયા હતા. આ કોઈ સાધારણ પથ્થરો નહોતા. તેના પર એવી ભાષા કે ચિહ્નો હતા જે અત્યાર સુધીની કોઈ પણ લિપિ સાથે મળતા આવતા નથી. ગુજરાત સ્ટેટ આર્કિયોલોજી વિભાગના કેટલાક અધિકારીઓએ આ સ્થળની પ્રાથમિક મુલાકાત લીધી હતી, પરંતુ સત્તાવાર રીતે આ અંગે હજુ કોઈ સ્પષ્ટતા કરવામાં આવી નથી. અમદાવાદના ઈતિહાસમાં આપણને સુલતાન અહમદશાહથી લઈને મરાઠા કાળ અને અંગ્રેજો સુધીની વિગતો મળે છે, પરંતુ આ નદીના પેટાળમાં રહેલી વસ્તુઓ કોઈ અલગ જ સમયની વાર્તા કહેતી હોય તેમ લાગે છે.

અમદાવાદના જૂના રહેવાસીઓમાં એવી માન્યતા છે કે, નદીના કાંઠે વર્ષો પહેલા એક 'ટાઈમ કેપ્સ્યુલ' જેવી રચના દટાઈ હતી. આ કોઈ આધુનિક ટાઈમ કેપ્સ્યુલ નથી, જે આપણે સ્કૂલો કે સરકારી ઈમારતોમાં જોઈએ છીએ. આ એક પ્રાચીન પદ્ધતિ છે, જ્યાં કોઈ મહત્વની ઘટના કે વંશાવળીને સુરક્ષિત રાખવા માટે ધાતુના પાત્રમાં સાચવીને જમીનમાં દાટી દેવામાં આવતી. સાબરમતીના રેતાળ પટમાં આ ચીજવસ્તુઓ ક્યાંથી આવી? શું તે નદીના વહેણ સાથે ઉપરવાસમાંથી વહીને આવી છે, કે પછી આ નદીના કાંઠે જ કોઈ મોટું રહેઠાણ હતું જે નદીમાં આવેલા પૂરમાં ક્યાંક વિલીન થઈ ગયું?

તકનીકી રીતે જોઈએ તો, નદીના પટમાં ખોદકામ કરતી વખતે જ્યારે માટીની નીચે કાંપના સ્તરો આવે છે, ત્યારે તે વર્ષો જૂના ઈતિહાસને સાચવી રાખે છે. ભૂસ્તરશાસ્ત્રીઓનું માનવું છે કે સાબરમતી નદીનો માર્ગ સેંકડો વર્ષોમાં બદલાયો છે. જે વિસ્તાર આજે સૂકો લાગે છે, ત્યાં એક સમયે નદીનું મુખ્ય પાત્ર હોઈ શકે છે. આ રહસ્યનું સૌથી મોટું પાસું એ છે કે, જે ધાતુના ટુકડા મળ્યા છે તેના પર કાટનું પ્રમાણ ઘણું ઓછું છે. જો આ ધાતુ સદીઓથી નદીના પાણી અને માટીમાં હોય, તો તે આટલી સારી સ્થિતિમાં કેવી રીતે હોઈ શકે?

વૈજ્ઞાનિક દૃષ્ટિકોણથી આ પ્રશ્ન પણ ઉભો થાય છે કે શું આ કોઈ પ્રાચીન મેટલર્જી કે ધાતુશાસ્ત્રનું ઉદાહરણ છે? અમદાવાદના આસપાસના વિસ્તારોમાં હડપ્પીય સંસ્કૃતિના લોથલ જેવા સ્થળો મળ્યા છે, જે આપણને સમજાવે છે કે આ પ્રદેશ પ્રાચીન સમયથી વેપારનું કેન્દ્ર રહ્યો છે. પરંતુ, શહેરના હાર્દ સમાન સાબરમતી નદીના કિનારે આ પ્રકારના અવશેષોનું મળવું એક નવા સંશોધનનો વિષય બની શકે છે. કેટલાક ઈતિહાસકારો આને શુક્રવારે સાંજે મળતા રહસ્યમય સંકેતો તરીકે જુએ છે, જે કોઈ ગુપ્ત ભોંયરા તરફ ઈશારો કરે છે.

સ્થાનિક લોકોના દાવા મુજબ, જ્યારે નદીનું જળસ્તર ઓછું હોય છે, ત્યારે સાબરમતીના પટમાં અમુક જગ્યાએ પાણીના વમળો ઉભા થાય છે. આ વમળોનું કારણ કોઈ પ્રાકૃતિક અવરોધ હોઈ શકે છે, જે કદાચ નદીના તળિયે રહેલી કોઈ પથ્થરની દીવાલ કે બાંધકામ હોય. આ કોઈ સામાન્ય પથ્થર નથી, પરંતુ આયોજનબદ્ધ રીતે ગોઠવાયેલા પથ્થરો જણાય છે. શું આ અમદાવાદનું કોઈ ખોવાયેલું શહેર છે? કે પછી તે પ્રાચીન કાળની કોઈ સંરક્ષણ દીવાલ છે જે નદીના પૂરમાંથી શહેરને બચાવવા માટે બનાવાઈ હતી?

સર્ચ ઓપરેશન અને મેટલ ડિટેક્ટરના ઉપયોગથી કેટલાક યુવા સંશોધકોએ આ વિસ્તારમાં તપાસ શરૂ કરી છે. તેમના હાથમાં જે ડેટા આવ્યો છે તે આશ્ચર્યજનક છે. ચોક્કસ કોઓર્ડિનેટ્સ પર ધાતુનું મોટું પ્રમાણ જોવા મળે છે. જે ઈન્ડિયન ઈન્સ્ટિટ્યૂટ ઓફ ટેક્નોલોજી (IIT) ગાંધીનગરના નિષ્ણાતોના મતે, આ માત્ર ખનીજ નથી પણ પ્રોસેસ્ડ મેટલ છે. હવે સવાલ એ છે કે જો આ કોઈ પ્રાચીન ધાતુ છે, તો તેનો ઉપયોગ શેના માટે થતો હતો? શું આ સિક્કા પાડવાની ટંકશાળ હતી કે કોઈ પ્રાચીન શસ્ત્રાગાર?

અમદાવાદના જૂના દસ્તાવેજો તપાસતા જણાય છે કે ૧૫મી સદીમાં અહમદશાહે જ્યારે શહેર વસાવ્યું, ત્યારે તેમણે સાબરમતીના કિનારે કિલ્લેબંધી કરી હતી. પરંતુ, શું એ પહેલા પણ અહીં કોઈ મોટી સભ્યતા હતી? ઈતિહાસના પાનાઓમાં આ અંગે ક્યાંય ઉલ્લેખ નથી, જે આ રહસ્યને વધુ ઘેરું બનાવે છે. એક થિયરી એવી પણ છે કે કદાચ અંગ્રેજોના જમાનામાં કોઈ એવી વસ્તુ અહીં દાટવામાં આવી હોય જેના વિશે સત્તાવાર રેકોર્ડ્સમાં કશું જ નથી. રહસ્ય જ્યારે ઉકેલાવાની નજીક હોય ત્યારે તે અચાનક વધુ ગૂંચવાય છે.

આગામી મહિનાઓમાં, જ્યારે ચોમાસું પૂર્ણ થશે અને નદીના કિનારે ફરીથી ખોદકામ શક્ય બનશે, ત્યારે એક ટીમ ખાસ અલ્ટ્રાસાઉન્ડ સ્કેનર દ્વારા આ વિસ્તારની તપાસ કરવાની યોજના બનાવી રહી છે. આ સ્કેનરથી ખબર પડશે કે જમીનની અંદર રહેલી વસ્તુઓનો આકાર શું છે. જો આ કોઈ ટાઈમ કેપ્સ્યુલ નીકળે, તો તે અમદાવાદના ઇતિહાસની સૌથી મોટી શોધ સાબિત થશે. તે આપણને જણાવશે કે આપણા પૂર્વજોએ તેમના સમયની કઈ મહત્વની વિગતો આપણી માટે ભવિષ્યમાં સાચવી રાખી હતી.

આ વિસ્તારમાં જે પણ કામગીરી થશે, તે સાબરમતી રિવરફ્રન્ટ ડેવલપમેન્ટ કોર્પોરેશન અને પુરાતત્વ વિભાગની દેખરેખ હેઠળ જ થવી જોઈએ. કારણ કે, ખોદકામ દરમિયાન જો કોઈ અજાણતી ભૂલ થાય, તો ઈતિહાસનો એક અમૂલ્ય ટુકડો કાયમ માટે નષ્ટ થઈ શકે છે. સાબરમતી આજે અમદાવાદની જીવાદોરી છે, પરંતુ તે પોતાના પેટાળમાં કેટલાય રાજ છુપાવીને બેઠી છે. લોકોની ઉત્સુકતા વધતી જ જાય છે, અને દરેક વ્યક્તિ જાણવા માંગે છે કે શું આ નદી કોઈ પ્રાચીન મિથકની સાક્ષી છે?

આવનારા સમયમાં, જ્યારે ટેકનોલોજી અને ઈતિહાસ એકબીજા સાથે જોડાશે, ત્યારે કદાચ આપણે એ જાણી શકીશું કે આ રહસ્યમય ધાતુના ટુકડાઓ કોણે અને શા માટે ત્યાં મૂક્યા હતા. શું તે કોઈ ભયંકર આફતની ચેતવણી હતી, કે પછી કોઈ વિજયની ગાથા? અત્યારે તો માત્ર અટકળો અને પુરાવાઓનું એક જંગલ છે, જેમાં અમદાવાદના ઈતિહાસની એક નવી અને કદાચ અજાણી કડી દટાયેલી છે. અમદાવાદના નાગરિકો માટે આ માત્ર એક ન્યૂઝ નથી, પરંતુ પોતાની મૂળ ઓળખ સાથે જોડાયેલી એક રોમાંચક સફર છે જેનું આગલું પ્રકરણ હવે પછીના સર્વેમાં જ ખુલશે.

આગામી દિવસોમાં આર્કિયોલોજી સર્વે ઓફ ઈન્ડિયા (ASI) ની ટીમ આ સ્થળ પર કેમ્પ કરી શકે છે તેવી સંભાવના વ્યક્ત કરવામાં આવી છે. રાજ્ય સરકાર પણ આ બાબતે ગંભીરતાથી નોંધ લઈ રહી છે. જો અહીં ખરેખર કંઈક ઐતિહાસિક નીકળે છે, તો અમદાવાદને એક નવું જોવાલાયક સ્થળ મળશે જે પ્રવાસન અને ઈતિહાસની દૃષ્ટિએ મહત્વનું બની રહેશે. ત્યાં સુધી, સાબરમતીનો કિનારો તેના જૂના અને રહસ્યમય ગુંજારવ સાથે શહેરને એક અલગ જ શાંતિ અને જિજ્ઞાસા આપી રહ્યો છે. અમદાવાદના ઈતિહાસનો એ અધૂરો પાના પર શું લખાશે, તેની રાહ હવે આખું શહેર જોઈ રહ્યું છે.

સ્થાનિક प्रशासन દ્વારા અત્યારે તે વિસ્તારમાં સામાન્ય જનતાને જવાથી રોકવામાં આવી રહી છે, જેથી કોઈ પુરાવા સાથે છેડછાડ ન થાય. આ સાવચેતી જરૂરી છે, કારણ કે એકવાર આ રહસ્યનું પડ ઉઘડશે, પછી તેને ફરીથી જોડવું અશક્ય છે. શું સાબરમતીનો કાંઠો આપણને પ્રાચીન સમયના એવા લોકો સાથે જોડશે જેમને આપણે ક્યારેય ઓળખી પણ નહોતા શક્યા? આ સવાલનો જવાબ સાબરમતીના શાંત વહેતા નીરમાં જ છુપાયેલો છે. સમય જતાં આ રહસ્ય પરથી પડદો ચોક્કસ ઉઠશે અને આપણે જાણી શકીશું કે અમદાવાદ માત્ર ૬૦૦ વર્ષ જૂનું શહેર છે કે તેનાથી પણ પ્રાચીન કોઈ સભ્યતાનો તે હિસ્સો રહ્યું છે.

દરમિયાન, સાબરમતીના કિનારે રહેતા વડીલોમાં એક અનોખી ચર્ચા છેડાઈ છે. જૂની પેઢીના લોકો દાવો કરે છે કે ૧૯૬૦ના દાયકામાં જ્યારે નદીના પટમાં મોટા પાયે રેતી કાઢવાનું કામ ચાલતું હતું, ત્યારે કામદારોને કેટલીક વિચિત્ર ધાતુની નળીઓ અને તાંબાના ચોરસ પતરાં મળ્યા હતા, જે તેમણે અજ્ઞાનતામાં વેચી દીધા હતા. આ વાતો માત્ર લોકવાયકા નથી, પરંતુ એક સાતત્યપૂર્ણ ઈતિહાસ તરફ નિર્દેશ કરે છે. સ્થાનિક ઇતિહાસકાર મનહરલાલ મહેતાના મતે, અમદાવાદનું મૂળભૂત માળખું જે રીતે નદીના કિનારે ગોઠવાયેલું છે, તે કોઈ અકસ્માત નથી. પ્રાચીન સ્થાપત્યશાસ્ત્ર મુજબ, નદીના વળાંક પર જ્યારે શહેર વસાવવામાં આવે ત્યારે ત્યાં 'જલ-સ્તંભ' કે 'નીર-કુંભ' જેવી વસ્તુઓ સ્થાપિત કરવાની પરંપરા રહી છે. શું આ ધાતુના ટુકડા એ જ જલ-સ્તંભના અવશેષો છે?

બીજી તરફ, ટેકનિકલ ટીમે જે મેટલ ડિટેક્ટરના રીડિંગ્સ લીધા છે, તે દર્શાવે છે કે આ ધાતુ કોઈ પણ સામાન્ય લોખંડ કે સ્ટીલ નથી. લેબ ટેસ્ટમાં તેમાંથી નિકલ અને ક્રોમિયમનું અસામાન્ય મિશ્રણ મળી આવ્યું છે. આ મિશ્રણ તે સમયમાં ઉપલબ્ધ ન હતું, જે સૂચવે છે કે આ કોઈ આધુનિક સમયનું મિશ્રણ છે અથવા તો તે અત્યંત વિકસિત પ્રાચીન તકનીકનું પરિણામ છે. કેટલાક વૈજ્ઞાનિકો આને 'ઓપાર્ટ' (OOPArt - Out of Place Artifact) તરીકે ઓળખાવે છે, જે એટલે કે એવી વસ્તુ જે તેના સમય અને ભૂગોળની બહાર મળે છે. સાબરમતીના કિનારે દટાયેલું આ રહસ્ય હવે માત્ર એક ટાઈમ કેપ્સ્યુલ પૂરતું મર્યાદિત નથી, પરંતુ તે માનવ ઇતિહાસના વિકાસના ક્રમ પર પણ પ્રશ્નાર્થ ચિન્હ મૂકે છે.

આગામી સપ્તાહે નદીના કિનારે ડ્રોન કેમેરા દ્વારા એરિયલ સર્વે કરવાનો નિર્ણય લેવાયો છે. ડ્રોનની મદદથી જમીનની અંદર રહેલા ખાડાઓ અને આકારોનો ત્રિ-પરિમાણીય (3D) નકશો તૈયાર કરવામાં આવશે. આનાથી એ સ્પષ્ટ થશે કે શું ત્યાં ખરેખર કોઈ બાંધકામ છે અથવા કોઈ ગુપ્ત ભોંયરું. શહેરના યુવાનો અને વિદ્યાર્થીઓમાં આ સમાચારને લઈને ખૂબ જ કુતૂહલ છે. તેઓ સોશિયલ મીડિયા પર આ શોધને 'અમદાવાદનું ખોવાયેલું સત્ય' નામ આપી રહ્યા છે. બીજી તરફ, નદીના કાંઠે સુરક્ષા વધારવામાં આવી છે, કારણ કે લોકોની ભીડ વધવાને કારણે પુરાતત્વ વિભાગના કામમાં અવરોધ ઊભો ન થાય તે જોવું જરૂરી છે. જ્યારે પણ સાંજના સમયે સાબરમતીના શાંત પાણી પર આથમતા સૂર્યનો પ્રકાશ પડે છે, ત્યારે તે કાંઠો કંઈક કહેવા માંગતો હોય તેવું લાગે છે. શું તે કોઈ પ્રાચીન શિલાલેખ છે, કે પછી કોઈ એવી ભવ્ય ઇમારત જેણે સદીઓ સુધી પોતાની ઓળખ છુપાવી રાખી હતી? આ પ્રશ્ન હવે દરેક અમદાવાદીના મનમાં ઘર કરી ગયો છે અને હવે પછીના ખોદકામમાં શું મળે છે તેના પર સૌની નજર ટકેલી છે.

સ્થાનિક મ્યુઝિયમના ક્યુરેટરે એવી શક્યતા વ્યક્ત કરી છે કે આ માત્ર ધાતુના ટુકડા નથી, પરંતુ તેમાં કોતરાયેલા કેટલાક રહસ્યમય ચિહ્નો બ્રાહ્મી લિપિના પ્રારંભિક સ્વરૂપો હોઈ શકે છે. જો આ અનુમાન સાચું પડે, તો તે અમદાવાદની સ્થાપનાના સત્તાવાર ઇતિહાસને સેંકડો વર્ષો પાછળ ધકેલી શકે છે. અમદાવાદના પશ્ચિમ કિનારે આવેલી આ જમીન, જે અત્યારે આધુનિક રિવરફ્રન્ટનો હિસ્સો છે, તે એક સમયે વેપારી કાફલાઓ માટેનો મહત્વનો માર્ગ હતો. અનેક દંતકથાઓ એવી પણ પ્રચલિત છે કે રણના વિસ્તારોમાંથી આવતા વેપારીઓ પોતાની સંપત્તિ અને મહત્વના દસ્તાવેજો સુરક્ષિત રાખવા માટે નદીના વહેણની નજીક જમીનમાં ખાસ પ્રકારના 'ધાતુના પેટી'માં છુપાવતા હતા, જેથી પાણીના સ્તરની નીચે તે સુરક્ષિત રહે.

આગામી તબક્કામાં, પુરાતત્વ વિભાગ દ્વારા નદીના પેટાળમાં રહેલી માટીના નમૂનાઓ લેવામાં આવશે. 'કાર્બન ડેટિંગ' પદ્ધતિ દ્વારા તે જમીનની ઉંમર કેટલી છે, તે જાણી શકાશે. જો આ માટીનું સ્તર ૨૦૦૦ વર્ષ જૂનું સાબિત થાય, તો તે આખી શોધનો અર્થ બદલી નાખશે. શહેરના ઈતિહાસવિદો અને વૈજ્ઞાનિકોની એક સંયુક્ત બેઠક આગામી શુક્રવારે ગાંધી આશ્રમની નજીક મળવાની છે, જ્યાં આ તમામ પુરાવાઓનું વિશ્લેષણ કરવામાં આવશે. આ બેઠકમાં ખાસ કરીને તે ધાતુના મિશ્રણ વિશે ચર્ચા થશે જેણે અત્યાર સુધીના તમામ તર્કને પડકાર્યા છે. લોકોમાં એવી પણ ચર્ચા છે કે જો આ કોઈ ટાઈમ કેપ્સ્યુલ છે, તો તે ખોલતી વખતે કેટલીક સાવચેતી રાખવી પડશે, કારણ કે લાંબા સમય સુધી દટાયેલી રહેલી વસ્તુઓ હવામાં આવતાની સાથે જ ઓક્સિડેશનને કારણે નષ્ટ થઈ શકે છે. સાબરમતી હવે માત્ર વહેતી નદી નથી, તે એક જીવંત ઈતિહાસનું પુસ્તક બની ગઈ છે જેનું દરેક પાનું અત્યારે જિજ્ઞાસાના ઘેરામાં છે. સમગ્ર ગુજરાત આ ઘટનાક્રમ પર મીટ માંડીને બેઠું છે, કારણ કે આ રહસ્યનો ઉકેલ કદાચ આપણા શહેરની આગામી પેઢીઓની ઓળખને એક નવી દિશા આપશે.

written by www.afoxtv.com