દિલ્હીથી ગુજરાત સુધી: વન નેશન, વન ઇલેક્શનના રાજકીય ગણિતમાં ગુજરાતી મતદારોનું

કેન્દ્ર સરકારે 'વન નેશન, વન ઇલેક્શન' (એક દેશ, એક ચૂંટણી) અંગેના રામ નાથ કોવિંદ સમિતિના રિપોર્ટને સ્વીકારી લીધો છે, જેના કારણે ભારતની ચૂંટણી પ્રક્રિયામાં મોટા પલટાના એંધાણ વર્તાઈ રહ્યા છે. કેન્દ્રીય કેબિનેટે બુધવારે આ મહત્વપૂર્ણ પ્રસ્તાવ પર મહોર મારી દીધી છે, જેનો સીધો અર્થ એ છે કે હવે દેશમાં લોકસભા અને તમામ રાજ્યોની વિધાનસભાની ચૂંટણીઓ એકસાથે યોજવાની તૈયારીઓ શરૂ થઈ ગઈ છે.

આ નિર્ણય પછી ગુજરાતના રાજકીય ગલીઓમાં ચર્ચાઓનું બજાર ગરમ થયું છે. દાયકાઓથી ચાલી આવતી અલગ-અલગ ચૂંટણીઓની પરંપરા બદલવાની આ કવાયત માત્ર કાયદાકીય ફેરફાર નથી, પરંતુ એક મોટો રાજકીય દાવ છે. જો આ અમલમાં આવે, તો ગુજરાત જેવા રાજ્યોમાં જ્યાં ચૂંટણીના પરિણામો રાષ્ટ્રીય રાજનીતિ પર ઊંડી અસર કરે છે, ત્યાં આખું સમીકરણ બદલાઈ શકે છે.

પૂર્વ રાષ્ટ્રપતિ રામ નાથ કોવિંદની અધ્યક્ષતામાં બનેલી ઉચ્ચસ્તરીય સમિતિએ સવિસ્તાર અહેવાલ રજૂ કર્યો છે. જેમાં બે તબક્કામાં ચૂંટણી યોજવાની ભલામણ કરવામાં આવી છે. પ્રથમ તબક્કામાં લોકસભા અને વિધાનસભાની ચૂંટણીઓ એકસાથે થશે, જ્યારે બીજા તબક્કામાં ૧૦૦ દિવસની અંદર સ્થાનિક સ્વરાજ્યની સંસ્થાઓ જેવી કે ગ્રામ પંચાયત અને નગરપાલિકાની ચૂંટણીઓ યોજાશે. આ માટે બંધારણમાં સુધારો કરવો જરૂરી છે.

ઐતિહાસિક પરિપ્રેક્ષ્યમાં જોઈએ તો, ભારતમાં ૧૯૫૧થી ૧૯૬૭ સુધી લોકસભા અને વિધાનસભાની ચૂંટણીઓ મોટાભાગે એકસાથે જ થતી હતી. પરંતુ ત્યાર બાદ સરકારોના અસ્થિરતાના કારણે કે અન્ય રાજકીય કારણોસર આ ક્રમ તૂટી ગયો. હવે સરકાર ફરી એ જૂની વ્યવસ્થાને નવા રંગ-રૂપ સાથે પાછી લાવવા માંગે છે. મોદી સરકારના મતે, આનાથી ચૂંટણીમાં થતો અબજો રૂપિયાનો ખર્ચ બચશે અને વહીવટીતંત્ર સતત ચૂંટણી મોડમાં રહેવાને બદલે વિકાસના કામો પર ધ્યાન આપી શકશે.

ગુજરાતના સંદર્ભમાં વાત કરીએ તો, અહીંના મતદારો હંમેશાથી રાજકીય રીતે સભાન રહ્યા છે. અમદાવાદ હોય કે સુરત, વડોદરા હોય કે રાજકોટ, દરેક શહેરના લોકો રાજ્યની સરકાર અને કેન્દ્રની સરકારના કામગીરીની તુલના કરતા હોય છે. જો લોકસભા અને વિધાનસભા એકસાથે આવે, તો સ્થાનિક મુદ્દાઓ ક્યાંકને ક્યાંક રાષ્ટ્રીય મુદ્દાઓના પડછાયામાં દબાઈ જવાની આશંકા વિપક્ષ વ્યક્ત કરી રહ્યો છે.

રાજકીય પંડિતોનું માનવું છે કે 'વન નેશન, વન ઇલેક્શન'થી ભાજપને ફાયદો થઈ શકે છે. ગુજરાતમાં ભાજપનું સંગઠન ખૂબ જ મજબૂત છે. એક સાથે ચૂંટણી યોજાય તો પીએમ મોદીના લોકપ્રિય ચહેરાનો સીધો લાભ રાજ્યના ઉમેદવારોને મળે તેવી પૂરી શક્યતા રહેલી છે. કોંગ્રેસ અને અન્ય વિપક્ષી દળોનો આરોપ છે કે આ પગલું સંઘીય માળખા (ફેડરલ સ્ટ્રક્ચર) પર હુમલો છે. તેમના મતે, દરેક રાજ્યના પ્રશ્નો અલગ હોય છે અને તેને લોકસભાની ચૂંટણીના એક જ ચશ્માથી ન જોઈ શકાય.

બીજી તરફ, ચૂંટણી પંચે પણ આ અંગે સૈદ્ધાંતિક સંમતિ દર્શાવી છે. લોજિસ્ટિક્સની દ્રષ્ટિએ આ એક વિશાળ પડકાર છે. દેશભરમાં વધારાના ઈલેક્ટ્રોનિક વોટિંગ મશીન (EVM) અને વીવીપેટની જરૂર પડશે. સાથે જ સુરક્ષા વ્યવસ્થા માટે અર્ધલશ્કરી દળોની વિશાળ ફૌજ તૈનાત કરવી પડશે. ગુજરાત જેવા મોટા રાજ્યમાં મતદાન મથકોની સંખ્યા અને મતદારોની યાદીનું વ્યવસ્થાપન કરવું એ કોઈ સામાન્ય વાત નથી.

અમદાવાદના સાબરમતી રિવરફ્રન્ટ પર ચાલતા મોર્નિંગ વોકર્સ કે ચાની કિટલીઓ પર ચાલતી ચર્ચાઓમાં આ વિષય ટોચ પર છે. મધ્યમ વર્ગના વેપારીઓ માને છે કે વારંવાર ચૂંટણીના કારણે લાગતા આદર્શ આચાર સંહિતાના કારણે વિકાસના કામો અટકી જાય છે. તે મુજબ, જો એકવાર મતદાન થાય તો વારંવાર આવતી મુશ્કેલીઓ ટળી જાય. જોકે, કેટલાક લોકો એવા પણ છે જેમને ડર છે કે આનાથી પ્રાદેશિક પક્ષોનું મહત્વ ઘટી જશે.

ગુજરાત વિધાનસભાના આગામી સત્રમાં આ મુદ્દો ગરમાવો પકડી શકે છે. રાજ્ય સરકારનું વલણ અત્યાર સુધી આ નિર્ણયના સમર્થનમાં રહ્યું છે. ભાજપના પ્રદેશ નેતાઓનું કહેવું છે કે આ દેશના હિતમાં છે અને વહીવટી સુધારાની દિશામાં એક કદમ છે. જ્યારે વિપક્ષી નેતાઓ માને છે કે આ નિર્ણય લેતી વખતે રાજ્યોની સ્વાયત્તતાનું ધ્યાન રાખવામાં આવ્યું નથી.

બંધારણીય નિષ્ણાતોના મતે, આ પ્રસ્તાવને સંસદમાં પસાર કરવા માટે બે-તૃતીયાંશ બહુમતીની જરૂર પડશે. ત્યારબાદ ઓછામાં ઓછા ૫૦ ટકા રાજ્યોની વિધાનસભાઓએ તેનું અનુમોદન કરવું પડશે. અહીં જ ખરો ખેલ છે. ભાજપ શાસિત રાજ્યોમાં તો આ સરળતાથી પાસ થઈ જશે, પણ જ્યાં વિપક્ષની સરકારો છે ત્યાં ભારે વિરોધનો સામનો કરવો પડી શકે છે. ગુજરાત માટે આ એક રસપ્રદ વળાંક હશે કારણ કે અહીં ભાજપનું પ્રભુત્વ છે, તેથી ગુજરાત વિધાનસભામાં આ પ્રસ્તાવ આવતા જ તેને બહાલી મળી જશે તે નિશ્ચિત છે.

આ આખા ગણિતમાં એક પાસું એ પણ છે કે જે રાજ્યોની વિધાનસભાઓનો કાર્યકાળ પૂરો થવામાં બાકી છે, તેમના માટે શું થશે? કોવિંદ સમિતિના રિપોર્ટમાં એવી વ્યવસ્થા સૂચવવામાં આવી છે કે જે રાજ્યોની ચૂંટણી વચ્ચેમાં આવતી હોય, તેમના કાર્યકાળને ટૂંકાવી શકાય અથવા લંબાવી શકાય. આ વિચાર પણ વિવાદાસ્પદ છે. શું ચૂંટાયેલી સરકારનો કાર્યકાળ વચ્ચેથી તોડી શકાય? આ પ્રશ્ન સુપ્રીમ કોર્ટ સુધી પહોંચે તો નવાઈ નહીં.

ગુજરાતના અર્થતંત્ર પર પણ આની લાંબા ગાળે અસર પડી શકે છે. ચૂંટણી દરમિયાન અબજો રૂપિયાનું નાણું બજારમાં ફરે છે, જે ચૂંટણી ખર્ચ તરીકે ઓળખાય છે. જો ચૂંટણીઓ ઘટશે, તો આ ખર્ચમાં ઘટાડો આવશે. તેની સામે ચૂંટણીલક્ષી રોજગારીની તકો પણ ઘટશે. એટલે કે રાજકીય અર્થતંત્રમાં મોટા ફેરફારો આવશે.

હવે આગળ શું થશે? કેન્દ્ર સરકાર આ માટે સંસદના આગામી સત્રમાં બંધારણીય સુધારા બિલ રજૂ કરવાની તૈયારી કરી રહી છે. દેશભરમાં એક મોટું લોકમત અભિયાન પણ શરૂ થઈ શકે છે. ગુજરાતના રાજકારણમાં તેની સીધી અસર આગામી વર્ષોમાં જોવા મળશે. જો આ કાયદો બને છે, તો ભારતની ચૂંટણી પદ્ધતિમાં આ સૌથી મોટો સુધારો ગણાશે. ગુજરાતના મતદારો હવે એ જોવા આતુર છે કે શું ખરેખર હવે પાંચ વર્ષમાં માત્ર એક જ વાર મતદાન કરવા જવું પડશે કે પછી હજુ પણ જૂની પદ્ધતિ જ ચાલુ રહેશે.

આ સમગ્ર પ્રક્રિયામાં ગુજરાતની ભૂમિકા અત્યંત મહત્વની રહેવાની છે. ભાજપના ગઢ તરીકે ઓળખાતા આ રાજ્યમાંથી મળતું સમર્થન કેન્દ્ર સરકાર માટે એક મજબૂત સંદેશ હશે. બીજી તરફ વિપક્ષ માટે આ એક આત્મનિરીક્ષણનો સમય છે. જો આ બદલાવ આવે છે, તો સ્થાનિક સ્તરે કાર્યકરોએ પોતાની રણનીતિમાં પણ ફેરફાર કરવો પડશે. આગામી મહિનાઓમાં દિલ્હીમાં લેવાતા નિર્ણયો સીધા જ ગાંધીનગર અને ગુજરાતના દરેક ગામ સુધી પહોંચશે, એ નક્કી છે.

અત્યાર સુધી પ્રાપ્ત માહિતી મુજબ, આ પ્રક્રિયા લાંબી અને જટિલ છે. માત્ર કાયદો બનાવી દેવાથી કામ પૂરું નહીં થાય. તેના અમલીકરણ માટે રાજકીય ઈચ્છાશક્તિ અને સંવાદની જરૂર પડશે. ભારત જેવા વિવિધતા ધરાવતા દેશમાં એક દેશ, એક ચૂંટણીનો વિચાર આદર્શવાદ અને વ્યવહારવાદ વચ્ચેની પાતળી રેખા પર ચાલી રહ્યો છે. હવે જોવાનું એ રહેશે કે સંસદના કોરિડોરમાંથી પસાર થઈને આ પ્રસ્તાવ જમીની સ્તરે ક્યારે અને કેવી રીતે અમલમાં આવે છે. ગુજરાતીઓ માટે આ માત્ર રાજકીય સમાચાર નથી, પણ તેમના ભવિષ્યના મતદાતા અધિકાર સાથે જોડાયેલો એક મોટો પ્રશ્ન છે.

વહીવટી અને સામાજિક પરિપેક્ષ્યમાં ગુજરાતની તૈયારી

ગુજરાતના વહીવટી તંત્રમાં 'વન નેશન, વન ઇલેક્શન'ના અમલીકરણ અંગે આંતરિક મથામણ શરૂ થઈ ગઈ છે. રાજ્યના મુખ્ય નિર્વાચન અધિકારીની કચેરીના સૂત્રોના જણાવ્યા અનુસાર, જો આ કાયદો અમલમાં આવે, તો રાજ્યમાં મતદાન મથકોના ઈન્ફ્રાસ્ટ્રક્ચરને સંપૂર્ણપણે બદલવું પડશે. હાલમાં, જ્યારે અલગ-અલગ સમયે ચૂંટણીઓ યોજાય છે, ત્યારે વહીવટી તંત્રને તૈયારી કરવા માટે પૂરતો સમય મળે છે, પરંતુ એકસાથે ચૂંટણીના કિસ્સામાં આ સમય મર્યાદા ખૂબ જ ટૂંકી થઈ જશે. ગુજરાતના જિલ્લા કલેક્ટરો અને પોલીસ વહીવટ માટે એકસાથે સુરક્ષા દળોનું સંચાલન કરવું એક પડકારજનક કાર્ય બની રહેશે. ખાસ કરીને કચ્છ જેવા સરહદી વિસ્તારો કે જ્યાં વસ્તી ગીચતા ઓછી છે, ત્યાં લોજિસ્ટિક્સનું આયોજન કરવું વધુ જટિલ છે.

સ્થાનિક સ્વરાજ્યની સંસ્થાઓનું ભવિષ્ય

ચર્ચાનો મુખ્ય વિષય એ પણ છે કે શું આ પ્રસ્તાવમાં પંચાયતો અને નગરપાલિકાઓની ચૂંટણીનો પણ સમાવેશ થશે? ગુજરાતમાં ગ્રામ પંચાયતોનું માળખું ખૂબ મજબૂત છે. જો માત્ર લોકસભા અને વિધાનસભાને જ 'એક ચૂંટણી'માં આવરી લેવામાં આવે, તો પણ સ્થાનિક સ્વરાજ્યની ચૂંટણીઓ તો અલગથી જ યોજાશે. આથી, નિષ્ણાતો માને છે કે ચૂંટણીઓનો સંપૂર્ણપણે ખાતમો થવાની શક્યતા ઓછી છે. ગ્રામીણ ગુજરાતમાં જ્યાં સ્થાનિક પ્રશ્નો જેમ કે પાણી, રસ્તા અને ખેતીની જમીનના મુદ્દાઓ પ્રભાવી હોય છે, ત્યાં લોકો રાષ્ટ્રીય પ્રભાવથી પર રહીને પણ મતદાન કરવાનું પસંદ કરે છે. શું મતદારોનું માનસ લોકસભા માટે એક પક્ષ અને સ્થાનિક સ્તરે બીજા પક્ષને મત આપવા માટે તૈયાર રહેશે? આ પ્રશ્ન અત્યારે પણ ઘણા રાજકીય વિશ્લેષકોને મુંઝવી રહ્યો છે.

આર્થિક પાસાઓ અને ચૂંટણી ખર્ચનું ગણિત

ગુજરાતના વેપાર-ઉદ્યોગ જગતમાં પણ આ મુદ્દે મિશ્ર પ્રતિભાવો છે. ચેમ્બર ઓફ કોમર્સના હોદ્દેદારોનું માનવું છે કે ચૂંટણી દરમિયાન લાગતી આચાર સંહિતાને કારણે નવા પ્રોજેક્ટ્સની મંજૂરી અટકી પડે છે. ગુજરાતના વિકાસને વેગ આપવા માટે વહીવટી સ્થિરતા અનિવાર્ય છે. જો પાંચ વર્ષ સુધી કોઈપણ પ્રકારની ચૂંટણીનો માહોલ ન હોય, તો સરકાર વધુ સારી રીતે પોલિસી મેકિંગ પર ધ્યાન આપી શકે છે. બીજી તરફ, ચૂંટણી દરમિયાન અબજો રૂપિયાનું નાણું બજારમાં આવે છે, જે ખાસ કરીને હોટલ, ટ્રાન્સપોર્ટ અને પ્રિન્ટિંગ ઉદ્યોગો માટે ખૂબ જ આવકનું સાધન હોય છે. ચૂંટણીમાં ઘટાડો થવાથી આ ક્ષેત્રોમાં કામદારોની રોજગારી પર પણ ચોક્કસપણે અસર પડશે, જેની ગણતરી અત્યારથી જ માંડવામાં આવી રહી છે.

યુવા મતદારોનું વલણ અને ડિજિટલ યુગ

ગુજરાતના નવા મતદારો, ખાસ કરીને જેઓ સોશિયલ મીડિયા પર સક્રિય છે, તેઓ આ નવી વ્યવસ્થાને કુતૂહલથી જોઈ રહ્યા છે. યુવાનો માને છે કે જો એકવાર મતદાન કરવા જવાનું હોય, તો તે એક 'નેશનલ ફેસ્ટિવલ' જેવું બની રહેશે. જોકે, તેમનામાં એવો ડર પણ છે કે આટલી મોટી પ્રક્રિયા દરમિયાન ટેકનોલોજીની સુરક્ષાનું શું? ઈલેક્ટ્રોનિક વોટિંગ મશીન પર વિશ્વાસ ટકાવી રાખવો એ ચૂંટણી પંચ માટે સૌથી મોટો પડકાર હશે. ગુજરાતના યુવા મતદારો હવે જૂની પદ્ધતિ કરતાં પારદર્શિતા અને ઝડપી પરિણામોને વધુ મહત્વ આપે છે. જો આ વ્યવસ્થા ટેકનિકલ રીતે વધુ સજ્જ હશે, તો તેમને તેનો આવકાર છે.

રાજકીય પક્ષોની રણનીતિ અને સંગઠનાત્મક ફેરફારો

ભાજપ માટે આ એક આદર્શ સ્થિતિ છે, કારણ કે તેમની પાસે દેશવ્યાપી સંગઠન માળખું છે. પરંતુ વિપક્ષી પક્ષો માટે આ પોતાના અસ્તિત્વને ટકાવી રાખવાની લડાઈ છે. જો એકસાથે ચૂંટણી યોજાય, તો પ્રાદેશિક પક્ષો પોતાના મુદ્દાઓ ગુમાવી દેશે તેવો ભય છે. ગુજરાતમાં પણ ત્રીજા મોરચા કે અન્ય નાની પાર્ટીઓને આ સંજોગોમાં પોતાનું સ્થાન જાળવી રાખવા માટે અત્યંત આક્રમક રણનીતિ ઘડવી પડશે. આગામી સમયમાં જ્યારે સંસદમાં આ બિલ રજૂ થશે, ત્યારે ગુજરાતના સાંસદોની ભૂમિકા અત્યંત નિર્ણાયક બની રહેશે. જે રીતે ગુજરાત મોડલનો ઉલ્લેખ રાષ્ટ્રીય સ્તરે થાય છે, તેવી જ રીતે આ સુધારાને પણ રાજ્યના રાજકીય માળખામાં કેવી રીતે અમલી બનાવવામાં આવે છે તેના પર આખા દેશની નજર રહેશે. આ માત્ર બંધારણીય સુધારો નથી, પણ ભારતીય લોકશાહીના સ્વરૂપને બદલવાનો એક સાહસિક પ્રયાસ છે, જેનો પ્રભાવ આવનારી પેઢીઓ સુધી વર્તાશે.

written by www.afoxtv.com