અમદાવાદ અને નવી દિલ્હીમાં ગઈ કાલે સત્તાના ગલિયારામાં ચૂંટણી પંચના એક મોટા આદેશ પછી રાજકીય પારો એકદમ ઊંચકાઈ ગયો છે. અદાલતી કાર્યવાહી અને કાયદાકીય દાવપેચ વચ્ચે 'ઘડિયાળ' (Clock) ચૂંટણી ચિહ્નને લઈને ચાલી રહેલી ખેંચાણ હવે ચરમસીમાએ પહોંચી છે.

રાષ્ટ્રીય રાજકારણ અને પ્રાદેશિક પક્ષો વચ્ચેના આ ટકરાવમાં ટાઈમપીસ માત્ર સમય બતાવવાનું સાધન નથી રહ્યું, પણ તે અસલી અવાજ અને અસલી પાર્ટી કોણ તેની ઓળખ બની ગયું છે. દિલ્હીથી લઈને ગાંધીનગર સુધીના રાજકીય ઓરડાઓમાં આ જ વિષય પર સૌથી વધુ ચર્ચાઓ ચાલી રહી છે. સામાન્ય નાગરિકો પણ ટી ગાસીપમાં આ ચિહ્નની લડાઈની ચર્ચા કરતા નજરે પડે છે.

થોડા મહિનાઓ પહેલાં મહારાષ્ટ્ર અને રાષ્ટ્રીય સ્તરે બે જૂથો અલગ થયા પછી ચૂંટણી પંચ સમક્ષ આ લડાઈ પહોંચી હતી. પ્રતીકોની ફાળવણીના નિયમો મુજબ કાગળ પર બહુમતી અને ધારાસભ્યો-સાંસદોના સમર્થનના આધારે નિર્ણય લેવામાં આવે છે. આ કાયદાકીય પ્રક્રિયાના ભાગરૂપે જ વિવાદિત ચિહ્નને લઈને સુપ્રીમ કોર્ટમાં પણ લાંબી સુનાવણીઓનો દોર ચાલી રહ્યો છે.

ગુજરાતના રાજકીય માહોલ પર નજર કરીએ તો, અહીં પણ સ્થાનિક સ્વરાજ્યની ચૂંટણીઓ અને સહકારી સંસ્થાઓમાં આ ચિહ્નને લઈને ભારે રસાકસી જોવા મળી રહી છે. અમદાવાદ અને સુરતના રાજકીય વરતારા જાણે છે કે પ્રતીક ભલે ગમે તે હોય, પણ જનતા ક્યારે કોને ટાઈમ આપી દે તે કહેવું મુશ્કેલ છે. મતદારો હવે સમજદાર થઈ ગયા છે અને તેઓ નેતાઓના ચહેરા તેમજ કામ બંને જોવે છે.

નિષ્ણાતોનું માનવું છે કે ચૂંટણી પંચ અને અદાલતના આ ફૈસલાથી આગામી દિવસોમાં અન્ય પક્ષોને પણ આવા જ મામલાઓમાં મોટા સીમાચિહ્નો મળી શકે છે. ચૂંટણીના ટાંકણે પ્રતીક છીનવાઈ જાય કે નવું મળે ત્યારે જમીની સ્તરે પ્રચાર કરવામાં મોટી કડાકૂટ થતી હોય છે. પક્ષના કાર્યકર્તાઓને નવા ચિહ્ન સાથે મતદારો પાસે જવું પડે છે અને તેમાં ઘણો પરસેવો વળે છે.

રાજકીય પક્ષોના વકીલો અત્યારે કાયદાકીય છટકબારીઓ શોધવામાં વ્યસ્ત છે જેથી હાઇકોર્ટ અને સુપ્રીમ કોર્ટમાંથી રાહત મેળવી શકાય. ચૂંટણી જીતવા માટે માત્ર ગ્રાઉન્ડ વર્ક પૂરતું નથી હોતું, પરંતુ કાગળ પરની કાનૂની લડાઈ પણ એટલી જ ધારદાર બનાવવી પડે છે. આખી સિસ્ટમમાં કાગળોની ચકાસણી અને એફિડેવિટ્સની ચકાસણી એ સૌથી કંટાળાજનક પણ અત્યંત મહત્ત્વપૂર્ણ ભાગ બની ગયો છે.

અમદાવાદના ભદ્ર વિસ્તાર અને દિલ્હીના કૉન્સ્ટિટ્યુશન ક્લબની ચાની થડીઓ પર આ મુદ્દે રોજ નવી અટકળો વહેતી થાય છે. સોશિયલ મીડિયા પર વાયરલ થતા વીડિયો અને નિવેદનો આગમાં ઘી હોમવાનું કામ કરે છે. જોકે, જમીની હકીકત એ છે કે જનતાને મોંઘવારી અને બેરોજગારી જેવા મૂળભૂત પ્રશ્નોમાં રસ છે, ભલે નેતાઓ માટે ચિહ્ન સર્વોપરી હોય.

આગામી સપ્તાહમાં અદાલતમાં આ કેસની વધુ સુનાવણી હાથ ધરવામાં આવશે તેવી વકીલો દ્વારા સંભાવના વ્યક્ત કરવામાં આવી રહી છે. ત્યાં સુધી બંને પક્ષો પોતપોતાની રણનીતિ પ્રમાણે ગુજરાત અને અન્ય રાજ્યોમાં ડાયરેક્ટ પબ્લિક કનેક્ટ વધારવા માટે સભાઓ અને રેલીઓ યોજી રહ્યા છે. સમય જ બતાવશે કે કોની ઘડિયાળ સાચો સમય બતાવે છે અને કોનું ટાઈમપીસ બંધ પડે છે.

ચૂંટણી પંચના આદેશ પછી ગુજરાતથી દિલ્હી સુધી ગરમાયેલું રાજકારણ

આ સમગ્ર પ્રકરણની પાર્શ્વભૂમિમાં માત્ર કાગળ પરના આંકડાઓ જ નથી, પરંતુ વર્ષો જૂના સંબંધોમાં પડેલી તિરાડો અને સત્તા મેળવવાની ભીષણ મહત્ત્વકાંક્ષા છુપાયેલી છે. જ્યારે કોઈ સંગઠનમાં વિભાજન થાય છે, ત્યારે માત્ર નેતાઓ અલગ નથી થતા, પરંતુ પાયાના સ્તરે જોડાયેલા કાર્યકર્તાઓ, જિલ્લા પંચાયતોના સભ્યો, સહકારી મંડળીઓના ડિરેક્ટરો અને લોકલ બોડીના પદાધિકારીઓ પણ બે પાટલા વચ્ચે બેસી જાય છે. ગુજરાતના સંદર્ભમાં વાત કરીએ તો, અહીંની રાજનીતિ હંમેશાં વ્યવહારુ રહી છે. સૌરાષ્ટ્રથી લઈને ઉત્તર ગુજરાત અને દક્ષિણ ગુજરાત સુધી સહકારી ક્ષેત્રમાં જે પકડ હોય છે, તે જ અસલી રાજકીય તાકાત નક્કી કરે છે. આ ઘડિયાળ પ્રતીક વિવાદે માત્ર રાષ્ટ્રીય સ્તરે જ નહીં, પરંતુ ગામડાઓની ગ્રામ પંચાયતો અને જિલ્લા સહકારી બેંકોની ચૂંટણીઓમાં પણ ગંભીર અસરો પેદા કરી છે.

સ્થાનિક સ્તરે સમય અને સંજોગો કેવી રીતે પલટા ખાય છે તેનું ઉત્તમ ઉદાહરણ અમદાવાદ અને ગાંધીનગરના રાજકીય વર્તુળોમાં જોવા મળી રહ્યું છે. અગાઉ જે નેતાઓ એક જ મંચ પર બેસીને સહકારી સંસ્થાઓના સંચાલન માટે રણનીતિ ઘડતા હતા, તેઓ જ આજે અલગ-અલગ છાવણીઓમાં ઊભા રહીને એકબીજા સામે કાનૂની અને રાજકીય હથિયારો ઉગામી રહ્યા છે. ગાંધીનગરના સર્કિટ હાઉસથી લઈને અમદાવાદના પોશ વિસ્તારોની સોસાયટીઓમાં યોજાતી બેઠકોમાં માત્ર એક જ ચર્ચા છે કે કાયદાકીય લડાઈમાં કઈ બાજુ પલ્લું ભારે રહેશે. વકીલોની ફી અને અદાલતી ખર્ચના આંકડા સાંભળીને સામાન્ય નાગરિકો દંગ રહી જાય છે, પરંતુ સત્તાના આ ખેલમાં કરોડો રૂપિયાનો ધુમાડો થવો એ હવે સામાન્ય બાબત બની ગઈ છે.

દિલ્હીના પાવર કોરિડોરમાં આ મામલો એટલા માટે પણ અત્યંત સંવેદનશીલ છે કારણ કે આગામી સમયમાં અન્ય રાજ્યોમાં પણ ચૂંટણીઓ યોજાવાની છે. જ્યારે કોઈ રાષ્ટ્રીય પક્ષનું પ્રતીક વિવાદમાં આવે છે, ત્યારે તેની સીધી અસર ચૂંટણી પ્રચાર પર પડે છે. મતદારો ઈલેક્ટ્રિકલ વોટિંગ મશીન (EVM) પર જ્યારે બટન દબાવવા જાય છે, ત્યારે તેમના મનમાં સ્પષ્ટતા હોવી જરૂરી છે કે તેઓ કયા ઉમેદવારને અને કયા પ્રતીકને મત આપી રહ્યા છે. જો પ્રતીક બદલાઈ જાય અથવા નવું પ્રતીક ફાળવવામાં આવે, તો તે અંગે મતદારોમાં જાગૃતિ ફેલાવવી એ કોઈ લોઢાના ચણા ચાવવા સમાન છે. ઉત્તર ગુજરાતના એક નાના ગામના ચોરે બેઠેલા વૃદ્ધ ખેડૂતે નામ ન છાપવાની શરતે જણાવ્યું કે, "અમને પ્રતીકોથી કોઈ ફેર નથી પડતો, અમને તો પાણી, વીજળી અને પાકના યોગ્ય ભાવ જોઈએ છે, પરંતુ નેતાઓ પોતાની લડાઈમાં આપણને ગોથા ખવડાવે છે."

આ મામલામાં હવે આગળ શું થશે તે અંગે રાજકીય વિશ્લેષકો વિવિધ તર્ક વિતર્ક લગાવી રહ્યા છે. આગામી દિવસોમાં સુપ્રીમ કોર્ટમાં થનારી સુનાવણી માત્ર એક કાનૂની પ્રક્રિયા નહીં રહે, પરંતુ તે બંને પક્ષો માટે કરો યા મરો જેવી સ્થિતિ સમાન બની રહેશે. જે જૂથ કાયદાકીય દાવપેચમાં જીત મેળવશે, તેને જ જમીની સ્તરે પ્રચાર કરવા માટે મનોબળ મળશે. જોકે, ચૂંટણી પંચના નિયમો સ્પષ્ટ છે કે બહુમતી જેની પાસે હોય, પ્રતીક તેને જ મળે. પરંતુ સવાલ એ છે કે અસલી બહુમતી કોની પાસે છે તે નક્કી કઈ રીતે કરવું? ધારાસભ્યો અને સાંસદોની સંખ્યા કાગળ પર ગણવી સરળ છે, પરંતુ જમીન પર કયો કાર્યકર્તા કોની સાથે છે તે નક્કી કરવું કોઈ જાદુગરીથી કમ નથી.

ગુજરાતના સંદર્ભમાં ખાસ કરીને સૌરાષ્ટ્ર અને મધ્ય ગુજરાતના કેટલાક જિલ્લાઓમાં સ્થાનિક નેતૃત્વ હજી પણ મૂંઝવણમાં છે. તેઓ ખુલ્લેઆમ કોઈ એક પક્ષની તરફેણ કરતા અચકાય છે કારણ કે તેમને ખબર છે કે હાઈકોર્ટ કે સુપ્રીમ કોર્ટનો અંતિમ ચુકાદો ગમે ત્યારે પલટો ખાઈ શકે છે. આ અનિશ્ચિતતાના વાતાવરણ વચ્ચે પક્ષના સામાન્ય કાર્યકર્તાઓ સૌથી વધુ પીડાઈ રહ્યા છે. ચૂંટણીના ટાંકણે જ્યારે પ્રચાર સામગ્રી છાપવાની હોય, ત્યારે બેનરો અને પત્રિકાઓમાં કયું પ્રતીક વાપરવું તે મોટો પ્રશ્ન બની જાય છે. જો જૂનું પ્રતીક છાપવામાં આવે અને કોર્ટનો આદેશ વિરુદ્ધ જાય તો મહેનત પાણીમાં જાય, અને જો નવું પ્રતીક વાપરે તો મતદારોમાં કન્ફ્યુઝન ઊભું થાય.

આ સમગ્ર અશાંત રાજકીય વાતાવરણ વચ્ચે સુરત અને અમદાવાદના વેપારી વર્ગમાં પણ ગણગણાટ શરૂ થઈ ગયો છે. વેપારીઓ માને છે કે રાજકીય અસ્થિરતાથી વિકાસના કાર્યો પર માઠી અસર પડે છે. જ્યારે નેતાઓ પોતાના અસ્તિત્વની લડાઈ લડવામાં વ્યસ્ત હોય છે, ત્યારે જનહિતના પ્રશ્નો પાછળ ધકેલાઈ જાય છે. શહેરના પ્રખ્યાત ઔદ્યોગિક વિસ્તારોમાં આજકાલ ચાની કીટલીઓ પર આ જ વિષય પર ગરમાગરમ ચર્ચાઓ થાય છે. લોકો કટાક્ષમાં કહે છે કે ઘડિયાળ ભલે ગમે તેટલી સાચી સમય બતાવતી હોય, પણ નેતાઓનો સમય ખરાબ ચાલી રહ્યો છે.

આગામી સપ્તાહમાં જ્યારે અદાલતમાં દસ્તાવેજો અને એફિડેવિટ્સની ચકાસણીનો દોર ફરી શરૂ થશે, ત્યારે બંને પક્ષોના વકીલો વધુ મજબૂત દલીલો સાથે મેદાને ઉતરશે. કાગળની આ લડાઈ હવે માત્ર કાનૂની રહી નથી, પણ તે અહમની લડાઈ બની ગઈ છે. જે પક્ષ આ લડાઈ જીતશે તે માત્ર પ્રતીક જ નહીં જીતે, પરંતુ આગામી સમયના રાજકીય સમીકરણો પર પોતાની મજબૂત પકડ પણ સાબિત કરશે. અને આ બધી અડાબીડ વચ્ચે, ગુજરાતની જનતા શાંતિથી બેસીને આ તમાશો જોઈ રહી છે, કારણ કે તેઓ સારી રીતે જાણે છે કે અંતિમ નિર્ણય તો બેલેટ પેપર કે EVM દ્વારા જ લેવાનો છે, કાગળની અદાલતોથી નહીં.

આ સ્થિતિમાં હવે આગામી દિવસોમાં રાજકીય પક્ષો પોતપોતાની જનસભાના માધ્યમથી શક્તિ પ્રદર્શન કરવા માટે મેદાનમાં ઉતરી રહ્યા છે. અમદાવાદના રિવરફ્રન્ટ પર યોજાનારી આગામી મોટી સભાને બંને જૂથોએ પ્રતિષ્ઠાનો જંગ બનાવી દીધો છે. પોલીસ તંત્ર માટે પણ આ સભાઓ કાયદો અને વ્યવસ્થા જાળવવાના દ્રષ્ટિકોણથી એક પડકાર સમાન બની ગઈ છે. પ્રતીક વિવાદને કારણે બંને પક્ષોના સ્થાનિક નેતાઓ હવે પોતાની જૂની નિષ્ઠા બદલી રહ્યા છે અને નવી વફાદારીના સમીકરણો ગોઠવી રહ્યા છે. દક્ષિણ ગુજરાતમાં સહકારી મંડળીઓની ચૂંટણીઓ નજીક આવી રહી છે, ત્યારે આ પ્રતીકનો વિવાદ ત્યાંના ખેડૂતો અને સહકારી આગેવાનો માટે મૂંઝવણનો વિષય બન્યો છે. સહકારી ક્ષેત્રમાં જે રીતે વ્યક્તિગત સંબંધો કામ કરે છે, ત્યાં આ પ્રકારના કાનૂની સંઘર્ષો લાંબા ગાળે સંસ્થાના મૂળિયાં હલાવી નાખે છે. અનેક જિલ્લાઓમાં સહકારી બેંકોના ડિરેક્ટરો પક્ષપાતી વલણ અપનાવતા અચકાઈ રહ્યા છે કારણ કે તેમને ખબર છે કે જે દિવસે ચુકાદો આવશે તે દિવસે પક્ષ પલટો કરવો મોંઘો પડી શકે છે.

રાજધાની દિલ્હીમાં આ મામલે કેન્દ્રીય સ્તરે રાજકીય ગરમાવો વધ્યો છે. સંસદના આગામી સત્રમાં આ મુદ્દો ગુંજવાની શક્યતા નકારી શકાય તેમ નથી. ભાજપ અને અન્ય વિપક્ષી દળો પણ આ સમગ્ર વિવાદને પોતાની દ્રષ્ટિએ જોઈ રહ્યા છે. અમુક તટસ્થ વિશ્લેષકોનું માનવું છે કે જ્યારે સત્તાના કેન્દ્રમાં રહેલા નેતાઓ અંદરોઅંદર લડે છે, ત્યારે ત્રીજા પક્ષને સીધો લાભ મળે છે. ગુજરાતના રાજકારણમાં આ સ્થિતિ પહેલીવાર નથી સર્જાઈ, પરંતુ ઘડિયાળ જેવા આઈકોનિક પ્રતીક સાથે જોડાયેલો આ વિવાદ અત્યંત જટિલ છે. ગ્રામીણ વિસ્તારોમાં મતદારો હજુ પણ જૂના ચિહ્ન સાથે પક્ષને ઓળખે છે, તેથી નવું ચિહ્ન લોકમાનસમાં સ્થાપિત કરવું તે એક પડકારજનક કાર્ય છે. આગામી સમયમાં જ્યારે ચૂંટણીની જાહેરાત થશે, ત્યારે પ્રચાર માટેની સમયમર્યાદા ખૂબ ઓછી હશે. આવી સ્થિતિમાં પ્રતીકને બદલવું કે તેને કાયદેસર રીતે મેળવવું એ કોઈ પણ પક્ષ માટે નાની વાત નથી. સોશિયલ મીડિયા પર પણ બંને પક્ષોના આઈટી સેલ સક્રિય થઈ ગયા છે અને એકબીજાની ભૂલોને ખોળીને તેને વાયરલ કરવામાં વ્યસ્ત છે. આ તમામ ઘટનાક્રમો વચ્ચે, જે કદાવર નેતાઓને અત્યાર સુધી લોકો માન આપતા હતા, તેમની છબી પર પણ સવાલ ઊભા થઈ રહ્યા છે. અંતે તો લોકશાહીમાં જનતા જ જનાર્દન છે, અને મતદાન મથક પર પહોંચેલો એક સામાન્ય માણસ જ નક્કી કરશે કે કયા પક્ષના ઘડિયાળમાં સમય બાકી છે અને કોની ઘડિયાળ હંમેશ માટે અટકી ગઈ છે. આ રાજકીય ખેંચતાણ હજુ કેટલા વળાંક લેશે તે જોવું રસપ્રદ રહેશે.

written by www.afoxtv.com