અમદાવાદના માણેકચોક અને સીજી રોડ પરના ઝવેરી બજારોમાં બુધવારે સવારે મોટા ગજાના જ્વેલર્સે સોનાના પ્રીમિયમ અને કેશ ફ્લોના ગણિત પર અચાનક નવી રણનીતિ ગોઠવી દીધી છે. ગુજરાતની આર્થિક રાજધાની ગણાતા આ હબમાં સ્થાનિક વેપારીઓએ વૈશ્વિક બજારની વધઘટ વચ્ચે ગ્રાહકોને રીઝવવા માટે કયા પ્રકારના અંદરના પેંતરા અપનાવ્યા છે તેની ચર્ચા તેજ બની છે.

ધંધાની ભાષામાં કહીએ તો, સોનાના વેપારમાં કમાણી માત્ર રોજીંદા ભાવ ફેરફાર પર નથી ટકી, પણ અસલી રમત હેજિંગ અને મેકિંગ ચાર્જિસના હિસાબે રમાય છે. અમદાવાદના મોટા બુલિયન વેપારીઓ ઇન્ટરનેશનલ માર્કેટમાં સ્પોટ પ્રાઇસ અને એમસીએક્સ (MCX) વાયદા વચ્ચેના તફાવતમાંથી મોટો નફો કાઢે છે. જ્યારે સામાન્ય ગ્રાહક સોનું ખરીદે ત્યારે તેને સો ટકા શુદ્ધતા અને હોલમાર્કિંગના ચાર્જિસ દેખાય છે, પરંતુ પડદા પાછળ આખી સાંકળ કમિશન અને ઇમ્પોર્ટ ડ્યુટીના ર્હસ્ય પર ચાલે છે.

આ બિઝનેસમાં જો સૌથી મોટું જોખમ કોઈ હોય, તો તે ઇન્વેન્ટરી હોલ્ડિંગનું છે. અચાનક બજાર તૂટે કે સરકાર નીતિઓમાં ફેરફાર કરે ત્યારે કરોડો રૂપિયાની મેટલ બ્લોક થઈ જાય છે. સ્થાનિક વેપારીઓ આ જોખમ સામે રક્ષણ મેળવવા માટે ફ્યુચર્સ કોન્ટ્રાક્ટનો સહારો લે છે. એટલે કે, જો બજારમાં ભાવ ઘટવાના હોય તો તેઓ પહેલેથી જ વેચાણના સોદા ગોઠવી દે છે જેથી નુકસાન સામે સુરક્ષા મળી રહે.

સામાન્ય રીતે લોકો એમ માને છે કે ઝવેરીઓ માત્ર ઘડામણના પૈસાથી જ કમાણી કરે છે, પણ અસલી ધંધો તો બલ્ક બાઇંગ અને કેશ મેનેજમેન્ટમાં છે. લગ્નની સિઝન હોય કે પછી ધનતેરસ, લોકલ ડિમાન્ડ વધતીની સાથે જ પ્રીમિયમ રેટમાં ઉછાળો આવે છે. અમદાવાદના જૂના બજારના અગ્રણીઓએ નામ ન છાપવાની શરતે જણાવ્યું કે, નાના જ્વેલર્સ મોટા હોલસેલર્સ પાસેથી માલ ઉધાર પર લે છે અને ચોક્કસ સમયમર્યાદામાં વ્યાજ સાથે ચુકવણી કરે છે. આ શાખ અને વ્યાજનું ચક્ર આખા અર્થતંત્રને ચલાવે છે.

ગુજરાતની બજારની ખાસિયત એ છે કે અહીં રોકડ વ્યવહારો પર કડક નજર રાખવામાં આવે છે, છતાં પરંપરાગત પેઢીઓ પોતાના જૂના ગ્રાહકો સાથે વિશ્વાસના સંબંધોના આધારે કામ કરે છે. બેંકિંગ ચેનલો અને ડીજીટલ પેમેન્ટના વધતા વ્યાપ વચ્ચે પણ સોનામાં રોકાણ કરવાનું આકર્ષણ ઘટ્યું નથી. ગ્રાહકો હવે જીએસટી અને ટેક્સ બચાવવાના રસ્તા શોધવા કરતાં પારદર્શક બિલિંગ તરફ વળ્યા છે, જેના કારણે નાના અને બિનસંગઠિત વેપારીઓ પર માર્જિનનું દબાણ વધ્યું છે.

આ વ્યાપારિક મોડેલમાં લોજિસ્ટિક્સ અને સુરક્ષાનો ખર્ચ પણ મોટો ભાગ ભજવે છે. સુરક્ષિત વાહનોમાં કરોડો રૂપિયાનું સોનું મુંબઈથી અમદાવાદ લાવવામાં આવે છે અને પછી લોકલ ડીલરોમાં વહેંચવામાં આવે છે. આખી ટ્રાન્ઝિટ પ્રોસેસમાં વીમા પ્રીમિયમ અને સશસ્ત્ર સુરક્ષા પાછળ થતો ખર્ચ નફાના માર્જિનને સીધી અસર કરે છે. વેપારીઓ આ ખર્ચને મેકિંગ ચાર્જિસમાં મિક્સ કરીને ગ્રાહક સુધી પહોંચાડે છે.

ભવિષ્યના સંકેતો તરફ નજર કરીએ તો, આગામી દિવસોમાં વૈશ્વિક મોરચે યુએસ ફેડરલ રિઝર્વના વ્યાજ દરોના નિર્ણયો અને રૂપિયા સામે ડૉલરની મજબૂતાઈ અમદાવાદના બુલિયન માર્કેટની ચાલ નક્કી કરશે. સ્થાનિક સ્તરે, લગ્રસરાની માંગ નીકળવાની છે ત્યારે વેપારીઓ પોતાના સ્ટોકને રી-સ્ટોક કરવા માટે નવી રણનીતિઓ ઘડી રહ્યા છે અને ગ્રાહકો પણ બજારના નીચા ભાવનો લાભ લેવા માટે સતર્ક બન્યા છે.

અમદાવાદના સોના-ચાંદીના બજારમાં ઘાલમેલ: ક્યા પેંતરાથી બને છે ધંધાની બાજી?

અમદાવાદના પારંપરિક બજાર માણેકચોક અને આધુનિક કોર્પોરેટ હબ સીએસ રોડ વચ્ચેના આર્થિક સમીકરણોમાં સોનાના સંગ્રહ અને સપ્લાય ચેઇનની ભૂમિકા અત્યંત રોચક રહી છે. જ્યારે સવારના પહોરમાં મુંબઈના ઝવેરી બજારમાંથી સોના-ચાંદીના આંતરરાષ્ટ્રીય ભાવના ટ્રેન્ડ્સ ફ્લૅશ થાય છે, ત્યારે અમદાવાદના મોટા ગજાના દલાલો અને પેઢીના માલિકો પોતાની રણનીતિઓ ફાઇનલ કરવાનું શરૂ કરી દે છે. આ ધંધાની સૌથી મોટી વિશેષતા એ છે કે અહીં માત્ર સોનું ખરીદવા કે વેચવાનું કામ નથી થતું, પરંતુ એક આખું નાણાકીય નેટવર્ક કામ કરે છે જે કાગળ પર દેખાતા આંકડાઓ કરતાં ઘણું મોટું હોય છે.

સ્થાનિક સ્તરે વેપારીઓ જ્યારે પોતાના ગ્રાહકો સાથે સોદા કરે છે ત્યારે 'બુલિયન પ્રીમિયમ'નો ખેલ સૌથી મોટો ભાગ ભજવે છે. વૈશ્વિક બજારમાં સોનાના હાજર ભાવ ભલે ગમે તેટલા હોય, પણ અમદાવાદની સ્થાનીક માંગ અને સપ્લાયની સ્થિતિ મુજબ તેમાં પ્રીમિયમ અથવા ડિસ્કાઉન્ટ જોડવામાં આવે છે. દાખલા તરીકે, જો માર્કેટમાં અચાનક રોકડની તંગી ઊભી થાય કે પછી આયાત ડ્યુટી વધવાના અંધાધૂંધ એંધાણ હોય, તો વેપારીઓ પ્રીમિયમ રેટ વધારી દે છે. આ પ્રીમિયમ જ તેમનો અસલી નફો હોય છે કારણ કે સ્પોટ માર્કેટમાં મેકિંગ ચાર્જિસ ઘણીવાર નેગોશિએટ થઈ જતા હોય છે, પરંતુ પ્રીમિયમ રેટ ફિક્સ માનવામાં આવે છે.

આ આખી પ્રક્રિયામાં અમદાવાદના મોટા બુલિયન મર્ચન્ટ્સ 'હેજિંગ' (Hedging) ની પદ્ધતિનો ઉપયોગ કરીને પોતાની મૂડી સુરક્ષિત રાખે છે. એમસીએક્સ (Multi Commodity Exchange) પર ફ્યુચર્સ કોન્ટ્રાક્ટ ખરીદી કે વેચીને તેઓ ફિઝિકલ ગોલ્ડના ભાવ ઘટવાના જોખમને ટાળે છે. ધારો કે કોઈ વેપારીએ પાંચ કિલોગ્રામ સોનું ઊંચા ભાવે ખરીદ્યું છે અને તેને ડર છે કે આવતીકાલે વૈશ્વિક કારણોસર બજાર તૂટી શકે છે, તો તે તરત જ વાયદા બજારમાં શોર્ટ પોઝિશન બનાવી લે છે. આનાથી જો ભૌતિક સોનાના ભાવ ઘટે તો પણ વાયદાના સોદામાંથી નફો મળી જાય છે, જેનાથી પેઢીનું બેલેન્સ શીટ સંતુલિત રહે છે.

બીજી તરફ, નાના અને મધ્યમ કક્ષાના ઝવેરીઓ માટે આ બજારમાં ટકી રહેવું રોજ એક નવો પડકાર બની જાય છે. મોટા હોલસેલર્સ પાસેથી ઉધાર પર માલ લેતી વખતે તેમને 'પેઢીની શાખ' અને 'ચોક્કસ સમયમર્યાદા'નું પાલન કરવું પડે છે. જો બજારમાં ગ્રાહકોની ખરીદશક્તિ ઘટે અને માલ બ્લોક થઈ જાય, તો આ વ્યાજનું ચક્ર નાના વેપારીઓની કમર ભાંગી નાખે છે. આ જ કારણ છે કે છેલ્લા કેટલાક સમયથી અમદાવાદના સર્રાફા બજારમાં નાની પેઢીઓનું મર્જર થવાનું કે મોટા ખેલાડીઓ હેઠળ એસોસિએશન બનાવીને કામ કરવાનું વલણ વધ્યું છે.

ગ્રાહકોની માનસિકતા પણ હવે બદલાઈ રહી છે. પહેલાંના સમયમાં લગ્નની સિઝન આવે એટલે લોકો કોઈ પણ પદ્ધતિથી સોનું ખરીદી લેતા હતા, પરંતુ જીએસટી અને કડક પાન કાર્ડના નિયમો આવ્યા પછી બજારમાં પારદર્શિતા વધી છે. ગ્રાહકો હવે પક્કા બિલ પર જ ભાર મૂકે છે. આના કારણે જે વેપારીઓ માત્ર કેશ ઇકોનોમીના ભરોસે બેઠા હતા તેમને મુશ્કેલીઓનો સામનો કરવો પડી રહ્યો છે. ડિજિટલ પેમેન્ટ, આરટીજીએસ અને બેંક ટ્રાન્સફર દ્વારા થતા વ્યવહારોએ ધંધાની પદ્ધતિને બદલી નાખી છે, છતાં પણ અંદરખાને રોકડનું ચલણ સંપૂર્ણપણે નાબૂદ નથી થયું.

લોજિસ્ટિક્સ અને સિક્યોરિટીની દૃષ્ટિએ પણ આ બિઝનેસ અતિ સંવેદનશીલ છે. મુંબઈ અથવા વિદેશથી આવતા સોનાના બુલિયનને અમદાવાદના સુરક્ષિત વેરહાઉસ સુધી પહોંચાડવા માટે ખાનગી સશસ્ત્ર સુરક્ષા એજન્સીઓની મદદ લેવામાં આવે છે. આ ટ્રાન્ઝિટ ઇન્શ્યોરન્સ અને લોજિસ્ટિક્સનો ખર્ચ એટલો મોટો હોય છે કે તે આખા વર્ષના નફાના માર્જિનને પ્રભાવિત કરે છે. વેપારીઓ આ પરિવહન ખર્ચને ગ્રાહકો પાસેથી સીધો વસૂલવાને બદલે પોતાના એકંદર ઓપરેશનલ કોસ્ટમાં સમાવી લે છે.

આગામી સમયમાં, જ્યારે વૈશ્વિક સ્તરે સેન્ટ્રલ બેંકો દ્વારા વ્યાજ દરોમાં ઘટાડો કે વધારો કરવામાં આવશે, ત્યારે તેની સીધી અસર અમદાવાદના સોનાના ભાવ પર જોવા મળશે. સ્થાનિક સ્તરે તહેવારો અને લગ્નસરાની માંગને પહોંચી વળવા માટે ઝવેરીઓએ અત્યારથી જ પોતાના ગોલ્ડ રિઝર્વને મજબૂત કરવાનું શરૂ કરી દીધું છે. બજારના આંતરિક ખેલાડીઓ માને છે કે જે વેપારી જોખમનું યોગ્ય સંચાલન કરશે અને ગ્રાહકોને ઉત્તમ સર્વિસ સાથે સ્પર્ધાત્મક ભાવ આપશે, તે જ આગામી સમયમાં આ બજારની બાજી જીતી શકશે.

અમદાવાદના સર્રાફા બજારની આ ગતિશીલતા માત્ર આંકડાકીય ખેલ નથી, પરંતુ તેમાં સામાજિક પરિબળો પણ એટલા જ સક્રિય છે. શહેરના પોશ વિસ્તારો જેમ કે સિંધુભવન રોડ અને સેટેલાઇટ પર આવેલી આધુનિક જ્વેલરી બુટિક્સની ડિઝાઇનર પેટર્ન અને માણેકચોકના પરંપરાગત પેઢીઓની પીળી ઈંટો જેવા સોનાના બિસ્કિટના વ્યાપારમાં મોટો તફાવત જોવા મળે છે. કોર્પોરેટ ગ્રાહકો માટે સોનામાં રોકાણ એ માત્ર આભૂષણ ખરીદવા પૂરતું મર્યાદિત નથી, પરંતુ તે એક પ્રકારનું એસેટ એલોકેશન છે. બીજી તરફ, મધ્યમ વર્ગ અને ગ્રામ્ય વિસ્તારોમાંથી આવતા ખરીદદારો માટે સોનું એ કટોકટીના સમયનું સૌથી મોટું સુરક્ષા કવચ માનવામાં આવે છે. આ બે અલગ-અલગ વર્ગોની જરૂરિયાતોને કારણે બજારમાં માલની આવક અને જાવકના સમીકરણો રોજેરોજ બદલાતા રહે છે.

આ બજારની અંદરની વાસ્તવિકતા એ છે કે મોટા હોલસેલર્સ અને બુલિયન ડીલર્સ વચ્ચે ક્યારેક ક્યારેક સિન્ડિકેટ જેવું વાતાવરણ પણ જોવા મળે છે. જ્યારે બજારમાં તેજીના અણસાર હોય અને મોટા પાયે આયાત થતી હોય ત્યારે કિંમતો પર કાબૂ રાખવા માટે આંતરિક ગઠબંધન કામ કરતા હોય છે. જોકે, ગ્રાહકોની જાગૃતિ અને ઑનલાઇન પ્લેટફોર્મના કારણે હવે ભાવમાં પારદર્શિતા આવવા લાગી છે. ઇન્ટરનેટના યુગમાં ગ્રાહક ઘર બેઠા જ મુંબઈ અને લંડન બજારના રેટ ચેક કરી લે છે, જેના કારણે સ્થાનિક વેપારીઓ માટે મનસ્વી રીતે ભાવ વસૂલવા મુશ્કેલ બન્યા છે. તેમ છતાં, ઓરિજિનલ ડિઝાઇન્સ અને કસ્ટમાઇઝ્ડ મેકિંગના નામે વેપારીઓ પોતાનું માર્જિન સુરક્ષિત રાખવામાં સફળ રહે છે.

આવનારા દિવસોમાં બજારની દિશા નક્કી કરવામાં સ્થાનિક જ્વેલર્સ એસોસિએશનોની ભૂમિકા પણ મહત્વની બનવાની છે. સરકારના નવા કરવેરા કાયદાઓ અને એચઆઇડીઆઇ (Hallmarking) ના કડક નિયમોએ નાના વેપારીઓ માટે પાલનનો બોજ વધાર્યો છે. હોલમાર્કિંગ વગર સોનું વેચવું હવે અશક્ય બન્યું છે અને તેના કારણે ટેસ્ટિંગ સેન્ટરો પર પણ ભારે ભીડ જોવા મળે છે. આ તમામ પ્રક્રિયા પાછળનો સમય અને ખર્ચ આખરે સોનાના અંતિમ ભાવમાં ભળી જાય છે. આમ છતાં, સોના પ્રત્યેનો ગુજરાતીઓનો પ્રેમ ક્યારેય ઓછો થયો નથી અને અર્થતંત્રની તમામ અસ્થિરતાઓ વચ્ચે પણ અમદાવાદનું સોના-ચાંદીનું બજાર પોતાની આગવી મક્કમતા સાથે ધબકતું રહે છે.

આધુનિક સમયમાં અમદાવાદનું સોનું માત્ર જ્વેલરી શોરૂમ સુધી સીમિત નથી રહ્યું, પરંતુ હવે તે 'ડિજિટલ ગોલ્ડ' અને 'ઈટીએફ' (ETF) ના સ્વરૂપમાં પણ વિસ્તરી રહ્યું છે. શહેરના માણેકચોક અને સી.જી. રોડના મોટા ઝવેરીઓ હવે ટેકનોલોજીનો ઉપયોગ કરીને રોકાણકારોને આકર્ષી રહ્યા છે. યુવા પેઢી હવે ભૌતિક સોનાના દાગીનાને બદલે ડિજિટલ ગોલ્ડમાં વધુ રસ દાખવી રહી છે, જેનાથી બજારના પરંપરાગત ઢાંચામાં મોટું પરિવર્તન આવ્યું છે. વેપારીઓ માટે હવે આ એક નવો પડકાર છે કે તેઓ કેવી રીતે પરંપરાગત ગ્રાહકોની સાથે સાથે ડિજિટલ યુગના રોકાણકારોને પણ સાચવી શકે.

આંતરરાષ્ટ્રીય બજારોમાં થતી હિલચાલ અમદાવાદના સ્થાનિક વેપારીઓ માટે કેટલીકવાર 'સરપ્રાઈઝ' લઈને આવે છે. અમેરિકન ફેડરલ રિઝર્વના નિર્ણયો હોય કે યુરોપના દેશોમાં ભૂ-રાજકીય તણાવ, તેની સીધી અસર અમદાવાદના ઝવેરી બજારના ઓપનિંગ ભાવ પર પડે છે. ઘણીવાર સવારે ૯ વાગ્યે જ્યારે બજાર ખુલે ત્યારે અને સાંજે ૫ વાગ્યે જ્યારે બજાર બંધ થાય, ત્યારે સોનાના ભાવમાં મોટો તફાવત જોવા મળે છે. આ વધઘટ વચ્ચે વેપારીઓએ ખૂબ જ સાવચેતીપૂર્વક 'સ્પ્રેડ' (ભાવ વચ્ચેનું અંતર) નક્કી કરવું પડે છે. વધુ પડતી અસ્થિરતા નાના ઝવેરીઓને ગભરાટમાં મૂકે છે, કારણ કે તેમના સ્ટોકમાં રહેલા સોનાની કિંમત રાતોરાત ઘટી જવાનું જોખમ રહેલું હોય છે.

વધુમાં, જ્વેલરી મેન્યુફેક્ચરિંગમાં હવે લેસર કટિંગ અને ૩ડી પ્રિન્ટિંગ જેવી ટેકનોલોજીનો ઉપયોગ અમદાવાદના કારીગરો કરી રહ્યા છે. પહેલા જે કામ કરવામાં દિવસો લાગતા હતા, તે હવે કલાકોમાં પૂર્ણ થાય છે. આ ટેકનિકલ પ્રગતિને કારણે ડિઝાઇનિંગમાં પરિવર્તન આવ્યું છે, પરંતુ તેની સામે આધુનિક મશીનો અને તાલીમબદ્ધ કારીગરોનો ખર્ચ પણ વધ્યો છે. આ તમામ ખર્ચ અંતે વેચાણ કિંમતમાં ઉમેરાય છે. ગ્રાહકો પણ હવે પ્રીમિયમ પેમેન્ટ કરવામાં અચકાતા નથી, જો તેમને લેટેસ્ટ ટ્રેન્ડની પ્રોડક્ટ મળતી હોય. અમદાવાદના વેપારીઓ હવે માત્ર સોનું વેચનારા નથી રહ્યા, પણ તેઓ બ્રાન્ડ અને લાઈફસ્ટાઈલના વેપારીઓ બની રહ્યા છે. આ પરિવર્તન જ તેમને બીજા શહેરોના બજારથી અલગ અને વધુ સ્પર્ધાત્મક બનાવે છે.

written by www.afoxtv.com